مكس يكى از شاخه‌هاى معتبر اين ديوان يعنى ديوان درآمدهاى كل كشور كه زيرنظر شهر آمارديبهر بوده دفتر يا ديوانى بوده كه موضوع آن ماليات بازرگانى و عايدات راهدارى و حق العبور كالاهاى بازرگانى يا به اصطلاح امروز ترانزيت و گمرك بوده كه در مراكز معينى وصول مىشده . از اين دفتر يا ديوان از آن جهت كه شاخه‌اى از ديوان كل بوده مستقلا نامى برده نشده است و ما نمىدانيم كه آن را در فارسى چه مىناميده‌اند . ولى خوارزمى آن را به نام مكس خوانده و گويد كه آن مالياتى است كه از بازرگانان در راهدارخانه‌ها ( مراصد ) گرفته مىشد . در تاريخ دوران ساسانى گاهى به مناسبتى ذكرى از اين ماليات رفته است . مثلا در پيمانى كه يكى از امپراتوران روم به نام ديوكلسيانوس با نرسى پادشاه ساسانى بست قرار شد كه كاروانهاى ابريشم كه از راه ايران به روم حمل مىشد ، فقط از راهى معيّن عبور كنند و كالاهاى آنها در همانجا گمرك شوند . و همچنين در پيمان ديگرى كه پس از اين تاريخ ميان امپراتورى روم شرقى و دولت ايران در سال 408 ميلادى منعقد گرديد ، علاوه بر نصيبين دو محل ديگر نيز براى عبور كاروانها و پرداخت گمرك كالاهايشان به ايران تعيين شد ، يكى شهر رقّه بر ساحل فرات و ديگرى شهر ارتاكسا بر ساحل رود ارس . « 1 » عشور در هنگامى هم كه مسلمانان در خلافت عمر به بندر ابلّه دست يافتند كه يكى از بندرهاى مهم ايران در دهانهء خليج فارس و در كنارهء اروندرود بود و به علت آنكه پيوسته كشتيهاى بزرگ از درياهاى دوردست چين و هند به آنجا آمد و رفت مىكردند ، آنجا را دروازهء هند مىناميدند ، مالياتى كه در آنجا در ادامهء وضع موجود از بازرگانان وصول

--> ( 1 ) . موريس شهاب در مقالهء راه ابريشم در فصلنامهء الدراسات الادبيه نشريهء كرسى زبان و ادبيات فارسى دانشگاه لبنان ، ج 6 ، ص 238 بيروت ، دانشگاه لبنان .